Kanatlı Besleme

Yemlerde Bulunan Mikotoksinler: Etkileri ve Etki Düzeyleri

Mikotoksinler genel anlamda, muhtelif küf ve mantarlar tarafından üretilen ikincil toksik metabolitler olarak tanımlanabilir. Küf yada mantarın varlığı, uygun bir besi yeri ve nem, sıcaklık gibi uygun çevresel şartlar mikotoksin üretimi için zemin hazırlamaktadır. Bir çok yem hammaddesi; nem, oksijen , sıcaklık v.s. gibi şartlar uygun olduğunda toksin üretimi için uygun maddelerdir.

Kanatlı hayvanlarda, mikotoksinlerden kaynaklanan bir sorunun kesin teşhisi biraz karmaşıktır. Akut olarak ortaya çıkan sorunlar kolay teşhis edilmekle birlikte, uzun bir sürece yayılan kronik ve tali (ikincil) etki gösteren sorunların teşhisi zordur. Mikotoksinlere ilişkin analiz bulgularına dayalı teşhis aşamasında da bazı nedenlere bağlı zorluklar yaşanabilir: Bazı toksinler birden fazla mantar tarafından üretilebileceği gibi, bazı küf mantarları birden fazla toksin üretebilmektedir. Toksin varlığında mutlaka, küf yada mantar varlığına rastlanmayabilir. Çünkü küf yada mantar olmadığı halde, daha önceden toksin üretilmiş ise bu toksin varlığını uzunca bir süre sürdürebilir. Mikotoksinler günümüz yem teknolojisinde kullanılan normal proseslerdeki şartlara ve ısısal muamalelere dirençlidir.

Mikotoksinlere bağlı olarak oluşan ikincil etki, daha çok sindirim ve emilimin kötüleşmesinden ve bağışıklığın baskılanmasından kaynaklanmaktadır. Bilimsel literature göre tanımlanmış çok fazla sayıda mikotoksin varlığından bahsedilmektedir. Hayvansal üretimde mikotoksinlerin önemi, ülkeden ülkeye ve dönemsel olarak değişebilmektedir. Etkileriyle ilgili bir çok husus ifade edilmekle birlikte, temel olan husus küf ve mantarlı yem üretiminden uzak durmaktır.

Yaygın bazı mantarlar ve ürettiği mikotoksinler aşağıdadır:

Mantar Mikotoksinler
Aspergillus AflatoxinOchratoxinCitrinin
Claviceps Ergot
Penicillium OchratoxinCitrinin
Fusarium TrichothecenesDeOxyNivalenol (vomitoxin, DON)T-2DiAcetoxyScirpenol (DAS)

Bunların yanı sıra, şimdiye kadar nadiren görülen ve performans üzerinde az yada çok etkisi olan; Rubratoksin, fumonsin, fusarik asit, östrojenik etkiye sahip zearalenon gibi bazı mikotoksinlerden de söz edilebilir.

Aflatoksinler (Aspergillus sp.)

Image title

16 çeşiti bilinmekle birlikte, daha yaygın olanı 10’udur. En toksik olanı B1 dir., B2, G1 ve G2 de toksik etkiye sahiptir. Total aflatoksin değeri, bu dört toksinin toplam değerini ifade eder. Yemlerde bulunma olasılığı özellikle ılıman iklimlerde daha yüksektir. Karsinojenik etkilidir ve karaciğerde sorunlara yol açar. Kanatlı hayvanlar, ruminantlara gore daha dirençlidirler. Bazı etkileri aşağıdaki gibidir:

Kanatlı Aflatoxin, mg/kg yem Etkisi
     
Yumurtacılar 2.51020 Yumurta veriminde düşüş%50 verimde düşmeVerimde %100 e yakın düşme
     
Broyler civciv 0.440.81.61.5 Etki yokKaraciğer sorunlarıKaraciğer lezyonları ve ağırlıkta düşme, CA’ta düşme, ölüm, karaciğer lezyonları
     
Broyler 0.6252.5 Artan morarma ve zedelenmelerCA’ta önemli düşmeler

Ancak bazı durumlarda 0,1 mg/kg yem( = 100 ppb) dozunda olan değerler , sindirimi de kötüleştirebilir.

Okratoxin (Ochratoxin) ( Aspergillus veya Penicillium sp.)

Image title

En toksik ve yaygın olanı Okratoksin A’dır. Ilıman çevre şartları üremesi için uygundur. Özellikle tahıllarda bulunur ve genellikle aflatoksinle birliktedir. Citrinin ile birleştiklerinde toksik etkileri daha yüksek olur. Özellikle böbrek üzerinde ve fonksiyonlarında etkilidir. Kemik sertliğini azaltır, kanın pıhtılaşma süresini artırır ve bağışıklığı baskı altına alır. Glikojen yapımını engellediğinden yağlı karaciğer böbrek sendromuna yol açabilir ve hayvanların biyotin gereksinimini artırabilir. Bazı etkileri aşağıdaki gibidir:

Yemdeki Düzey mg/kg Etkiler
   
< 0.50.51.02.04.0 İshal, kirli yumurtaYumurta veriminde düşme, broylerde akut etkilerYumurta ağırlığı ve büyümede gerileme, kronik zehirlenmeCanlı ağırlıkta düşmeBöbrek fonksiyonlarında ciddi bozulmalar

Citrinin ( Penicillium ve Aspergillus sp.)

Yem içerisinde yada hammaddelerde nadiren yanlız bulunur. Diğer mikotoksinlerden daha az toksiktir. Yemdeki 200 mg/kg lık düzey böbrek fonksiyonlarının bozulmasına sebebiyet verir. Bu doz aynı zamanda yüksek su tüketimine ve ishale neden olur.

Ergot ( Claviceps sp.)

Daha ziyade çavdar, buğday ve arpa gibi tahıllarda bulunur. Yem dönüşüm oranını ve büyüme hızını kötüleştirir. % 0,1 ve % 0,5 lik ergot değerleri potansiyel tehlike arzeder.

Trichothecenes

Fusaria v.b. bir çok mantar tarafından üretilir. Tahıllarda Fusarium graminearum varlığında üretilen bir toksindir. Oldukça toksiktir. Yem tüketiminde düşme yada yemi reddetme, kusma ve ishal bazı semptomlarıdır. Kan, dolaşım sistemi ve organlarda değişikliklere sebep olur ve devamında da emilim olumsuz yönde etkilenir. Protein sentezi ve kemik iliği oluşum mekanizmasını bozar, pankreatik hücre oluşumunu da engeller. Bağışıklığı da baskılar.

Genelde >5 mg/kg yem dozu toksik semptom için yeterlidir. 1-5 mg/kg yem değeri ise kronik etki yaratır.

Daha çok tahıllarda bulunur. Toksik etki daha çok karaciğerde vuku bulur. Gelişmeyi ve yem tüketimini geriletir, tüy oluşumunu olumsuz yönde etkiler, kansızlığa sebep olur, yumurta verimini düşürür ve kabuğun incelmesine neden olur. Ağızda lezyonlar da görülür. 2mg/kg T2 içeren yemi 5-7 gün tüketen hayvanlarda ağız lezyonları bir göstergedir. T2 toksininin yarattığı bazı etkiler aşağıdaki gibidir:

Etki Düzey, mg/kg Kanatlı
Oral Nekroz 4 Broyler
Nöral Etkiler 4 Broyler
Karaciğer Fonksiyonları 4 Broyler
Ağırlıkta Düşme 4 Broyler
Yumurta veriminde düşme ve İnce yumurta kabuğu 20 Yumurtacılar
Nöral Etkiler 20 Yumurtacılar

Deoxynivalenol (Vomitoxin, DON) Fusaria

Özellikle tahıllarda bulunur. Kanatlılar, domuzlara göre daha az duyarlıdır. Toksik etki genellikle karaciğerde görülür. Broylerler yüksek oranda DON içeren mısırı tolere edebilirler. 18 mg/kg DON içeren mısır, broylerde gerek büyümeyi gerekse FCR’ı etkilememiştir.

Diacetoxyscirpenol (DAS) Fusaria

Hayvan yemlerinden daha ziyade insan gıdasında bulunur ancak nadiren de olsa bazı tahıllarda bulunabilir. Kanatlı hayvanlar için toksiktir. 1 mg/kg dan daha fazla DAS içeren yemler broyler tarafından 3 hafta süre ile tüketilirse oral lezyonlar oluşur, tüylenme bozulur ve performans düşer. 0,5 mg/kg DAS içeren yemleri tüketen ticari yumurtacılarda ise üretim parametreleri etkilenmemiştir. Ancak aynı düzey kuluçka randımanını tedrici olarak azaltmıştır. 2mg/ kg yem düzeyi ise, 5 gün içerisinde yumurta verimini aşağıya çekmiştir.

Image title

T2-Toxinin neden olduğu ağız lezyonları.

Image title

T-2 Toxin, DAS veya MAS (Trichothecenes) sebep olduğu taşlık erezyonu

Image title

T-2 Toksinin sebep olduğu enterit.

Image titleOchratoxinin sebep olduğu kanlı ve büyümüş böbrek.

Image title

Aflatoksinden dolayı kolay parçalanan karaciğer.

Derleme : Seyfi AY

Fotoğraflar: www.mycotoxin.com